รายงานข่าว AI อย่างไร ไม่ให้กลายเป็นการโฆษณาตามบริษัท?

เอกสาร

Reporting on Artificial Intelligence: A Handbook for Journalism Educators ในชุด UNESCO Series on Journalism Education ^[1]

ผู้จัดพิมพ์และปี

UNESCO พิมพ์ปี 2566 (ค.ศ. 2023) ระบุเพียงปี ไม่ระบุเดือน (หน้าข้อมูลการพิมพ์) ^[1]

บรรณาธิการและผู้จัดทำ

Maarit Jaakkola เป็นบรรณาธิการ จัดทำโดยสภาการศึกษาวารสารศาสตร์โลก (World Journalism Education Council) โดยมีโครงการ IPDC ด้านการพัฒนาสื่อของ UNESCO สนับสนุน (หน้าสรุปย่อ; ปกหลัง) ^[1]

สถานะ

คู่มือการสอนหรือหลักสูตรต้นแบบ (บทนำ หน้า 23) ไม่ใช่กฎหมาย ไม่ใช่ข้อบังคับวิชาชีพ และไม่ผูกพันใคร ^[1]

ข้อสงวน

ความคิดและความเห็นในเล่มเป็นของผู้เขียนคู่มือ ไม่จำเป็นต้องเป็นของ UNESCO และไม่ผูกพันองค์การ (หน้าข้อมูลการพิมพ์) ^[1]

เลขอ้างอิง

ISBN 978-92-3-100592-3 · DOI 10.58338/HSMK8605 ^[1] [2]

ส่วนที่บทความนี้ใช้

บทนำและโมดูล 6 โดย Maarit Jaakkola · โมดูล 1 โดย Agnes Stenbom · โมดูล 4 โดย Frederic Heymans · รายการตรวจ 18 ข้อ โดย Sayash Kapoor และ Arvind Narayanan · คำนำโดย Guy Berger ^[1]

• แนวทาง · คู่มือ

  นักข่าวต้องหาความคาดหวังที่สมเหตุสมผล ระหว่างภาพโลกล่มสลายกับการเฉลิมฉลองเทคโนโลยี (บทนำ หน้า 16) และเลือกกรอบเรื่องที่ไม่เกินจริงและไม่หวือหวา (โมดูล 6 หน้า 81) ^[1]

• แนวทาง · คู่มือ

  กล่องแนวทางในโมดูล 4 ซึ่งคู่มือระบุว่ามาจาก Sivadas และ Argoub ปี 2564 บอกให้ “เอาชนะกระแส” คือเลี่ยงคำฮิต และถามว่าเรื่องนี้หมายถึงอะไรในชีวิตผู้อ่าน (หน้า 66) ^[1]

• แนวทาง · คู่มือ

  การเรียก AI ว่าปฏิวัติวงการโดยไม่มีหลักฐานผลการทำงาน ทำให้ผู้อ่านเข้าใจผิดว่ามีประโยชน์แค่ไหน (ข้อ 5 หน้า 110) ส่วนการเทียบ AI กับไฟฟ้าหรือการปฏิวัติอุตสาหกรรมเป็นกลยุทธ์การตลาด (ข้อ 6 หน้า 110) ^[1]

• ความเห็น · Guy Berger

  คำว่า “AI” บางครั้งถูกใช้เหมือนการแสดงละคร เพื่อโหมขายบริการของที่ปรึกษา บริษัท และนักการเมือง (คำนำ หน้า 9) ^[1]

• แนวทาง · คู่มือ

  การเทียบ AI กับทักษะของคน ทำให้ดูเหมือนแข่งกันอย่างเท่าเทียม และซ่อนความจริงที่ว่า AI ทำได้ในขอบเขตแคบ ตัวอย่างคือข่าวที่บอกว่า AI อาจวินิจฉัยโรคได้ดีเท่าบุคลากรการแพทย์ ทั้งที่ AI ทำได้เพียงบางขั้นของการวินิจฉัย (ข้อ 4 หน้า 110) ^[1]

• แนวทาง · คู่มือ

  อย่าเขียนว่า AI ทำเองโดยไม่มีคนกำกับ อย่าเทียบว่า AI เรียนรู้แบบสมองคน และอย่าใช้ภาพหุ่นยนต์กับเรื่องที่ไม่เกี่ยวกับหุ่นยนต์ (ข้อ 1–3 หน้า 109; โมดูล 6 หน้า 86) ^[1]

• ข้อเท็จจริง

  ตัวอย่างหลายข้อในรายการตรวจเป็นข่าว AI ตรวจงานนักเรียน เช่น ข่าวที่เขียนว่าระบบตรวจการบ้านสอนตัวเองให้ให้คะแนนได้ ซึ่งผู้เขียนรายการตรวจบอกว่าระบบเพียงเทียบคำตอบกับเฉลยที่ป้อนไว้ (ข้อ 8 หน้า 111) ^[1]

• ความเห็น · ผู้เขียน

  ถ้าข่าวอ้างว่า AI ทำงานได้เท่าผู้ประกอบวิชาชีพ ดูกรณี DoNotPay ประกอบ ซึ่ง FTC ของสหรัฐฯ กล่าวหาว่าบริษัทโฆษณาว่าบริการเป็น “ทนาย AI” โดยไม่ได้ทดสอบ และคำสั่งของ FTC ห้ามบริษัทนั้นอ้างว่าทำงานได้เหมือนผู้ประกอบวิชาชีพ เว้นแต่มีหลักฐานที่เชื่อถือได้ กรณีนั้นเป็นเรื่องโฆษณาตามกฎหมายสหรัฐฯ ไม่ใช่กติกาของงานข่าว แต่คำถามเรื่องหลักฐานใช้ได้เหมือนกัน

• ความเห็น · Guy Berger

  แหล่งข่าวและสถิติทุกชิ้นในข่าว AI ต้องผ่านการตรวจอย่างมีวิจารณญาณ ไม่ว่าจะมาจากนักวิชาการ หน่วยงานกำกับดูแล บริษัทใหญ่ หรือผู้ประกอบการ (คำนำ หน้า 9) ^[1]

• แนวทาง · คู่มือ

  ถามว่าใครเป็นผู้มีส่วนได้เสีย คือคนที่ได้หรือเสียประโยชน์จาก AI ตัวนั้น มีผลประโยชน์ทางการเงินอะไรเบื้องหลัง ใครเป็นเจ้าของ และใครให้ทุน (โมดูล 6 หน้า 90) ^[1]

• แนวทาง · คู่มือ

  ข่าวที่อ้างแต่โฆษกบริษัทหรือนักวิจัยที่สร้างเครื่องมือ มักมองแง่ดีเกินไป ตัวอย่างคือข่าวทดสอบ AI ในการสอบของมหาวิทยาลัย ที่ผู้เขียนรายการตรวจเห็นว่าอ่านเหมือนข่าวประชาสัมพันธ์มากกว่าข่าว (ข้อ 11 หน้า 111) และอย่าใช้คำจากข่าวประชาสัมพันธ์ซ้ำ ให้อธิบายว่าเครื่องมือทำงานอย่างไร (ข้อ 12 หน้า 112) ^[1]

• แนวทาง · คู่มือ

  ข้อมูลในข่าวประชาสัมพันธ์และผลประกอบการของบริษัทมักไม่ถูกตั้งคำถามมากพอ (โมดูล 4 หน้า 66) และข่าวที่ตามแต่การเปิดตัวสินค้าหรือการลงทุนของบริษัทใหญ่ อาจไหลไปตามวาระของบริษัทเหล่านั้น (โมดูล 6 หน้า 89) ^[1]

• แนวทาง · คู่มือ

  เมื่อรายงานงานวิจัย ให้ถามว่าวิจัยอย่างไร ใช้ข้อมูลอะไร ชุดข้อมูลใหญ่แค่ไหน และถ้าเป็นไปได้ ให้ลองใช้ระบบด้วยตัวเอง (โมดูล 4 หน้า 66) ^[1]

• แนวทาง · คู่มือ

  ตัวเลขอย่าง “แม่นยำ 90%” ต้องบอกเงื่อนไขที่ใช้คำนวณ เพราะผลของ AI อาจแย่ลงเมื่อข้อมูลที่ใช้ทดสอบเปลี่ยนไปเพียงเล็กน้อย (ข้อ 17 หน้า 113) และบางครั้งข่าวอ้างงานวิจัยเกินกว่าที่งานวิจัยรายงานจริง (ข้อ 9 หน้า 111) ^[1]

• ความเห็น · Guy Berger

  ควรถามถึงการทดสอบก่อนใช้จริง ระบบรายงานและติดตามความเสียหาย และการประเมินผลกระทบ ข่าวยังช่วยผลักดันให้การตรวจสอบผลของ AI โดยอิสระเป็นวาระสาธารณะได้ (คำนำ หน้า 10–11) ^[1]

• ความเห็น · Nicolas Kayser-Bril

  คณิตศาสตร์เบื้องหลังระบบสำคัญน้อยที่สุด ที่สำคัญกว่าคือระบบใช้ได้จริงหรือไม่ ใครสร้าง เพื่ออะไร และมีผลต่อสังคมอย่างไร ตัวเลขที่ควรรู้คืออัตราผลบวกลวงและผลลบลวง คือสัดส่วนที่ระบบตอบว่า “ใช่” ทั้งที่ไม่ใช่ และตอบว่า “ไม่ใช่” ทั้งที่ใช่ (บทความรับเชิญในโมดูล 6 หน้า 90) ^[1]

• ข้อเท็จจริง

  โมดูล 6 รายงานว่างานวิจัยของ Reuters Institute โดย Brennen และคณะ ปี 2561 ซึ่งศึกษาข่าว AI ในสื่ออังกฤษ พบว่าข่าวเกือบ 60% เป็นเรื่องสินค้าหรือโครงการใหม่ของภาคอุตสาหกรรม และแหล่งข่าวหนึ่งในสามมาจากภาคอุตสาหกรรม (หน้า 84) ^[1]†

• แนวทาง · คู่มือ

  ให้พื้นที่กับคนนอกจากอุตสาหกรรมรายใหญ่ เช่น องค์กรพัฒนาเอกชน ภาคประชาสังคม คือกลุ่มที่ไม่ใช่รัฐและไม่ใช่ธุรกิจ และลูกค้า เพราะคนเหล่านี้เจอผลของ AI ในชีวิตประจำวัน (โมดูล 6 หน้า 85) ^[1]

• แนวทาง · คู่มือ

  ตรวจกับผู้เชี่ยวชาญหลายด้าน ทั้งด้านเทคนิค ด้านสังคมและจริยธรรม และด้านกฎหมาย (โมดูล 4 หน้า 65–66) และอย่าวางคนที่อธิบายข้อจำกัดของ AI ไว้ในกรอบ “พวกขี้สงสัย” (ข้อ 15 หน้า 112) ^[1]

• ข้อเท็จจริง

  ไม่ได้บอกให้เลิกสัมภาษณ์บริษัท บทนำบอกให้นักข่าวเข้าใจตรรกะทางการค้าของผู้ผลิต AI และคุยกับฝั่งนี้อย่างสม่ำเสมอ (บทนำ หน้า 21) ^[1]

• ข้อเท็จจริง

  ไม่ได้บอกให้เขียนแต่แง่ลบ งานในโมดูล 1 ให้นักศึกษาคิดว่าจะวิจารณ์ได้อย่างไรโดยไม่เป็นผู้สนับสนุน AI และไม่ตื่นตูมเกินไป (โมดูล 1 หน้า 36) ^[1]

• ข้อเท็จจริง

  ไม่ได้ห้ามรายงานตัวเลขผลการทำงาน แต่ให้บอกเงื่อนไข (ข้อ 17 หน้า 113) และไม่ได้บังคับให้นักข่าวทดสอบระบบเองทุกครั้ง คู่มือเขียนว่า “ถ้าเป็นไปได้” (โมดูล 4 หน้า 66) ^[1]

• ข้อเท็จจริง

  คำนำส่วนแรกมีข้อความตัวอย่างที่ GPT-3 และ ChatGPT เขียน เป็นตัวอย่างงานที่เครื่องเขียน ไม่ใช่คำแนะนำของผู้เขียนคู่มือ บทความนี้จึงไม่อ้างข้อความส่วนนั้น (หน้า 6–7) ^[1]

• ข้อเท็จจริง

  รายการตรวจ 18 ข้อเป็นงานของ Kapoor และ Narayanan ลงวันที่ 30 ก.ย. 2565 ที่คู่มือพิมพ์ซ้ำ พร้อมลิงก์ไปบทความในบล็อกที่แนะนำรายการตรวจนี้ (หน้า 109) ^[1]

• 2561
  ข้อเท็จจริง

  Reuters Institute เผยแพร่งานวิจัยของ Brennen และคณะ เรื่องข่าว AI ในสื่ออังกฤษ ตามที่คู่มืออ้าง ^[1]†

• 30 ก.ย. 2565
  ข้อเท็จจริง

  วันที่กำกับรายการตรวจ 18 ข้อของ Kapoor และ Narayanan ^[1]

• 2566สำคัญ
  ข้อเท็จจริง

  UNESCO จัดพิมพ์คู่มือ หน้าข้อมูลการพิมพ์ระบุเพียงปี ^[1]

• 12 มิ.ย. 2566
  ข้อเท็จจริง

  วันที่ที่หน้าเว็บ UNESCO แสดงใต้ชื่อเรื่องโดยไม่มีคำกำกับ อาจเป็นวันเผยแพร่บนเว็บ แต่ชมรมยืนยันไม่ได้ ^[2]

• 9 ก.ค. 2569
  ข้อเท็จจริง

  วันที่หน้าเว็บ UNESCO ระบุว่าปรับปรุงล่าสุด เป็นวันปรับปรุงหน้าเว็บ ไม่ใช่วันพิมพ์คู่มือ ^[2]

คำถามก่อนรายงานข่าว AI ข้อที่มาจากคู่มือมีโมดูลหรือข้อและเลขหน้ากำกับ ข้อที่ผู้เขียนเพิ่มเองมีป้าย ความเห็น · ผู้เขียน

1. คู่มือวิชาการที่ UNESCO จัดพิมพ์Reporting on Artificial Intelligence: A Handbook for Journalism Educators, Maarit Jaakkola (บรรณาธิการ), UNESCO Series on Journalism Education (ไฟล์ PDF 135 หน้าที่ UNESCO in the UK เผยแพร่ ซึ่งClaude อ่าน) (เปิดแท็บใหม่)พิมพ์ปี 2566 · unesco.org.uk
2. หน้าเว็บของ UNESCO“Reporting on Artificial Intelligence” (เปิดแท็บใหม่)แสดงวันที่ 12 มิ.ย. 2566 โดยไม่ระบุว่าเป็นวันอะไร และปรับปรุงหน้าเว็บล่าสุด 9 ก.ค. 2569 ตามที่หน้าเว็บระบุ ซึ่งไม่ใช่วันพิมพ์คู่มือ · unesco.org
3. หน้าเว็บของคณะกรรมการแห่งชาติว่าด้วย UNESCO ของสหราชอาณาจักร (UNESCO in the UK)“Reporting on artificial intelligence - a handbook for journalism educators” (เปิดแท็บใหม่)หน้าเว็บไม่ระบุวันที่ · unesco.org.uk

ข้อจำกัดของข้อมูล

• จุดที่ยังตรวจไม่ครบ: Claude เปิดไฟล์ในคลังเอกสาร UNESDOC ของ UNESCO ไม่ได้ (https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000384551_eng) จึงอ่านคู่มือจากไฟล์ PDF ที่ UNESCO in the UK เผยแพร่ ^[3] ชื่อเรื่อง ปีที่พิมพ์ ISBN DOI และบรรณาธิการในไฟล์นี้ตรงกับหน้าเว็บ UNESCO แต่ยังไม่ได้เทียบว่าเป็นไฟล์เดียวกันทุกหน้า และยังไม่ได้เทียบเลขหน้าที่อ้างกับไฟล์ UNESDOC Claude เปิดหน้าเว็บ UNESCO ^[2] โดยตรงไม่ได้เช่นกัน จึงอ่านจากข้อความของหน้านั้นที่ดึงมาอีกทอดหนึ่ง และยังไม่ได้เปิดดูวันที่บนหน้าเว็บด้วยตนเอง
• ข้อมูลถึง 3 พ.ย. 2569 Claude อ่านคู่มือฉบับเต็ม ตั้งแต่ปก หน้าข้อมูลการพิมพ์ คำนำ บทนำ โมดูล 1–7 รายการตรวจ 18 ข้อ บทส่งท้าย และอภิธานศัพท์ ส่วนประวัติผู้เขียนและรายการอ้างอิงท้ายเล่มอ่านเฉพาะส่วนที่ต้องใช้ หน้าเว็บของ UNESCO และ UNESCO in the UK อ่านเฉพาะข้อมูลของเอกสาร เลขหน้าที่อ้างทุกจุดมาจากไฟล์ของ UNESCO in the UK ^[1] งานวิจัยของ Brennen และคณะ รายการตรวจของ Kapoor และ Narayanan และกล่องแนวทางของ Sivadas และ Argoub อ่านผ่านคู่มือเท่านั้น ไม่ได้เปิดต้นฉบับ
• วันที่: หน้าข้อมูลการพิมพ์ระบุเพียงว่าพิมพ์ปี 2566 ไม่มีเดือน หน้าเว็บ UNESCO แสดง 12 มิ.ย. 2566 ใต้ชื่อเรื่องโดยไม่บอกว่าเป็นวันอะไร และแสดงวันปรับปรุงล่าสุด 9 ก.ค. 2569 ซึ่งเป็นวันปรับปรุงหน้าเว็บ ไม่ใช่วันพิมพ์คู่มือ หน้าเว็บ UNESCO in the UK ไม่ระบุวันที่
• ^† ตัวเลข “เกือบ 60%” และสัดส่วนแหล่งข่าว มาจากงานวิจัยของ Brennen และคณะ ปี 2561 ชื่อ An industry-led debate: How UK media cover artificial intelligence ของ Reuters Institute ชมรมไม่ได้เปิดงานวิจัยต้นฉบับ ใช้ตามที่โมดูล 6 สรุปไว้ (หน้า 84) ตัวเลขนี้เป็นผลการศึกษาสื่ออังกฤษ ไม่ใช่ตัวเลขของข่าวทั่วโลก ไม่ใช่ตัวเลขของสื่อไทย และไม่ใช่ผลการศึกษาของ UNESCO
• ความไม่ตรงกันระหว่างแหล่ง: หน้าสรุปย่อของคู่มือและหน้าเว็บ UNESCO เขียนว่าข่าวเทคโนโลยี 60% มีสินค้าของอุตสาหกรรมครอบงำ และแหล่งข่าวกลุ่มใหญ่ที่สุดคือคนจากภาคธุรกิจ (30%) ส่วนโมดูล 6 เขียนว่า “เกือบ 60%” ของข่าวในงานวิจัยสื่ออังกฤษ และแหล่งข่าว “หนึ่งในสาม” บทความนี้ใช้ตามโมดูล 6 ^[1] [2]
• ความไม่ตรงกันในคู่มือเอง: โมดูล 1 อธิบายโครงข่ายประสาทเทียมว่าเป็นระบบที่ตั้งขึ้นเพื่อเลียนแบบสมองคน (หน้า 32) ขณะที่รายการตรวจข้อ 3 เตือนไม่ให้เทียบ AI กับวิธีที่สมองคนเรียนรู้ (หน้า 109) บทความนี้ใช้ตามรายการตรวจ
• รายการตรวจ 18 ข้อเป็นงานของ Sayash Kapoor และ Arvind Narayanan ที่คู่มือพิมพ์ซ้ำ ชมรมไม่ได้เปิดบทความต้นฉบับในบล็อกที่คู่มือให้ลิงก์ไว้ (https://aisnakeoil.substack.com/p/eighteen-pitfalls-to-beware-of-in) และไม่ได้ตรวจว่าข้อความสองฉบับตรงกันหรือไม่ กล่องแนวทางในโมดูล 4 คู่มือระบุว่ามาจาก Sivadas และ Argoub ปี 2564 ชมรมไม่ได้เปิดต้นฉบับเช่นกัน
• คู่มือพิมพ์ปี 2566 เนื้อหาบางส่วนจึงสะท้อนสถานการณ์ตอนเขียน เช่น โมดูล 3 เขียนถึงกฎหมาย AI ของสหภาพยุโรปว่ายังอยู่ระหว่างจัดทำ (หน้า 56) บทความนี้ไม่ได้ใช้ส่วนนั้น และไม่ได้ตรวจสถานะปัจจุบันของกฎหมายนั้น
• เรื่องที่ยังไม่ทราบ ณ วันที่ข้อมูล
  • หน้าเว็บ UNESCO มีลิงก์ไปฉบับภาษาแอลเบเนีย อาหรับ อังกฤษ มาซิโดเนีย มอนเตเนโกร โปรตุเกส และรัสเซีย ไม่มีภาษาไทย ชมรมไม่ได้ตรวจว่ามีฉบับแปลภาษาไทยที่อื่นหรือไม่
  • มีองค์กรวิชาชีพสื่อหรือสถาบันการศึกษาในไทยนำคู่มือนี้ไปใช้ หรือมีแนวปฏิบัติของไทยเรื่องการรายงานข่าว AI หรือไม่ บทความนี้ไม่ได้ตรวจ
• บทความนี้ไม่ได้วิเคราะห์กฎหมายไทย และไม่ได้ตรวจข้อบังคับหรือแนวปฏิบัติด้านจริยธรรมขององค์กรวิชาชีพสื่อในไทย

คำอธิบายย่อเพื่อช่วยอ่าน ไม่ใช่นิยามทางกฎหมาย แตะคำที่ขีดเส้นประในรายละเอียดเพื่อดูคำอธิบายตรงจุดนั้น

หลักฐานที่เชื่อถือได้competent and reliable evidence

ตามนิยามในคำสั่งของ FTC กรณี DoNotPay คือการทดสอบ การวิเคราะห์ งานวิจัย หรือหลักฐานอื่นที่อิงความเชี่ยวชาญในสาขานั้น ทำและประเมินอย่างเป็นกลางโดยผู้มีคุณสมบัติ และวิชาชีพยอมรับว่าให้ผลแม่นยำ